Dereń jadalny (Cornus mas) ma wiele odmian o różnych właściwościach. Polskie, wyhodowane w Arboretum Bolestraszyce, takie jak „Szafer”, „Dublany” i „Bolestraszycki”, zawierają więcej cukrów (13-16%). Natomiast odmiany ukraińskie, na przykład „Władimirskij”, „Korałłowyj Marka” i „Swietljaczok”, dają owoce nawet 2-3 razy większe, osiągające do 15 g. Istnieją też odmiany wczesne, na przykład „Elegantnyj”, które dojrzewają już w sierpniu, oraz późne, jak „Jolico”, których owoce zrywa się dopiero w październiku. Krzew owocuje regularnie przez 100-150 lat, nie wymaga stosowania chemicznej ochrony roślin i dostarcza owoce bogate w witaminę C (100-200 mg/100 g), antocyjany i polifenole.
Jakie odmiany derenia jadalnego sprawdzają się najlepiej na działce?
Na działce najlepiej sprawdzają się odmiany derenia jadalnego, które odznaczają się wysoką plennością, mrozoodpornością oraz wszechstronnym zastosowaniem owoców. Spośród polskich wersji szczególnie wyróżniają się Szafer i Bolestraszycki z Arboretum Bolestraszyce, a spośród odmian ukraińskich dużą popularnością cieszą się Korałłowyj Marka, Władimirskij oraz Swietljaczok. Krzewy derenia mogą owocować nieprzerwanie przez kilkadziesiąt, a nawet ponad sto lat, co sprawia, że są doskonałą inwestycją dla ogrodników.
Aby wydłużyć czas zbiorów, warto posadzić co najmniej dwie odmiany różniące się okresem dojrzewania, na przykład:
- Wczesną Elegantnyj, której owoce pojawiają się w sierpniu,
- Oraz późną Jolico, owocującą między wrześniem a październikiem.
Dereń nie wymaga stosowania chemicznych środków ochrony ani intensywnej pielęgnacji. Ta cecha jest szczególnie cenna w uprawie przydomowej, zwłaszcza dla osób preferujących naturalne metody i łatwość w prowadzeniu roślin.
Czym różnią się ukraińskie odmiany derenia od polskich?
Ukraińskie odmiany derenia jadalnego zostały wyhodowane w Państwowym Ogrodzie Botanicznym im. N. N. Griszki w Kijowie, gdzie prace nad ich selekcją trwały od 1960 roku. Spośród 350 opisanych form wybrano ponad sto najlepszych.
Z kolei polskie odmiany, takie jak Szafer, Dublany, Bolestraszycki czy Florianka, wywodzą się z Arboretum Bolestraszyce koło Przemyśla. Ich owoce charakteryzują się znacznie wyższym poziomem cukrów:
- Szafer zawiera aż 16%,
- Ukraińska korałłowyj marka ma ich 12,7%,
- Wydubieckij jedynie 7,5%.
Ukraińskie odmiany zwykle produkują owoce o większej masie,władimirskij waży przeciętnie od 8 do 10 gramów, a w najlepszych przypadkach nawet do 15 gramów, podczas gdy owoce polskich odmian mieszczą się w przedziale 3,0-3,4 g. Warto zaznaczyć, że odmiany ukraińskie, takie jak Elegantnyj, Korałłowyj Marka, Władimirskij i Wydubieckij, zostały oficjalnie zarejestrowane w Państwowym Rejestrze Odmian Roślin Uprawnych Ukrainy. Oba zestawy cechują się wysoką odpornością na mrozy sięgające nawet -32-35°C, co świadczy o ich świetnej przydatności do uprawy w warunkach klimatycznych Polski.
Jakie są najsłodsze odmiany derenia do jedzenia na surowo?
Najsłodsze gatunki derenia jadalnego, które można spożywać na surowo, to przede wszystkim polska odmiana Szafer, charakteryzująca się aż 16% zawartością cukrów. Równie smaczne są Bolestraszycki i Dublany, które mają około 13-14% cukrów. Wśród deserowych odmian ukraińskich warto zwrócić uwagę na Korałłowyj Marka, zawierającą 12,7% cukrów i uznawaną przez ekspertów z Kijowskiego Ogrodu Botanicznego za jedną z najsmaczniejszych tamtejszych odmian. Smak jagód w dużej mierze zależy od proporcji ekstraktu do kwasowości, im wyższy ten wskaźnik, tym owoce są smaczniejsze i bardziej odpowiednie do spożycia na surowo.
Odmiany Dublany oraz Bolestraszycki świetnie sprawdzają się nie tylko jako owoce deserowe, lecz także w produkcji nalewek. Tymczasem Szafer zyskała opinię najbardziej uniwersalnej, nadaje się zarówno do bezpośredniego jedzenia, jak i na przetwory, soki czy nalewki. Przy wyborze gatunku do spożycia na surowo istotne jest, aby zbierać owoce dopiero wtedy, gdy same opadną z krzewu, to znak, że osiągnęły pełną dojrzałość i są gotowe do jedzenia.
Jakie odmiany derenia nadają się na nalewkę?
Do produkcji nalewki najlepiej sprawdzają się odmiany bogate w antocyjany, cukry i kwasy organiczne.
Wśród polskich gatunków szczególnie poleca się takie jak:
- Szafer,
- Bolestraszycki,
- Dublany,
- Słowianin,
- Oraz paczoski.
Z kolei wśród ukraińskich warto wyróżnić korałłowyj Marka i władimirskij. Szafer cechuje się najwyższą zawartością czerwonych barwników i cukrów, sięgających około 16%, co przekłada się na intensywny kolor oraz wyrazisty smak gotowej nalewki. Natomiast owoce władimirskij są soczyste i aromatyczne, dlatego są chętnie wybierane przez szkółkarzy do przetworów oraz trunków. Dereniówka, czyli nalewka z owoców derenia jadalnego, zyskała uznanie wśród wielu smakoszy jako jedna z najlepszych polskich nalewek owocowych. Jej wyjątkowy smak w dużej mierze zależy od odpowiednio dobranej odmiany oraz stopnia dojrzałości zbieranych owoców.
Która odmiana derenia jadalnego dostarcza największe owoce?
Największe owoce na polskim rynku pochodzą z ukraińskich odmian. Władimirskij charakteryzuje się owocami o średniej masie 8-10 g, a pojedyncze egzemplarze mogą osiągać nawet 15 g. Z kolei odmiana Swietljaczok produkuje owoce ważące przeciętnie około 7 g, maksymalnie do 11 g. Podobne rozmiary mają owoce austriackiej odmiany Jolico, które zwykle ważą od 5 do 7 g. Wśród krajowych odmian największe owoce spotykamy u Bolestraszyckiego (około 3,3 g) oraz Florianki (około 3,4 g). Natomiast Juliusz, należący do grupy odmian bolestraszyckich, daje owoce najmniejsze z tego zestawu, ważące średnio około 2,7 g. Ukraińskie wielkoowocowe odmiany mają owoce dwukrotnie, a nawet trzykrotnie cięższe niż typowe dzikie formy derenia jadalnego, które zwykle mieszczą się w przedziale 1-2 g.
Jakie odmiany derenia jadalnego owocują najwcześniej?
Najwcześniej spośród dostępnych w Polsce derenia jadalnego dojrzewa ukraińska odmiana Elegantnyj. Jej owoce osiągają dojrzałość już na początku sierpnia, ważąc około 5 g i zawierając aż 9,1% cukru.
Tuż za nią plasuje się Korałłowyj Marka, również pochodząca z Ukrainy, która dojrzewa zazwyczaj w połowie sierpnia. Natomiast polska odmiana Dublany, charakteryzująca się najszybszym dojrzewaniem wśród bolestraszyckich, jest gotowa do zbioru pod koniec sierpnia.
Koniec sierpnia to czas, gdy zaczyna dojrzewać odmiana Juliusz, podczas gdy większość rodzimej produkcji osiąga pełnię owocowania pod koniec sierpnia lub na początku września. Z kolei późne odmiany, takie jak Jolico i Podolski, dojrzewają dopiero w drugiej połowie września lub nawet na przełomie września i października. Dzięki sadzeniu kilku odmian o zróżnicowanych terminach dojrzewania, można cieszyć się świeżymi owocami derenia niemal przez całe trzy miesiące, przedłużając tym samym sezon ich konsumpcji.
| Odmiana | Cechy i właściwości |
|---|---|
| Szafer (polska) | 16% cukrów, wysoka zawartość witaminy C, owoce ~3 g, długi okres dojrzewania (ponad 1,5 miesiąca), uniwersalna do bezpośredniego spożycia i przetworów, stożkowy kształt krzewu. |
| Bolestraszycki (polska) | 13-14% cukrów, owoce ~3,3 g, deserowa i nalewkowa odmiana, umiarkowana siła wzrostu, rozłożysty pokrój. |
| Dublany (polska) | 13% cukrów, owoce ~3,3 g, charakterystyczny kształt, pierwsza dojrzewająca odmiana polska, szybkie opadanie owoców, nadaje się na deser i przetwory. |
| Elegantnyj (ukraińska) | 9,1% cukrów, owoce ok. 5 g, najwcześniejsza odmiana, dojrzewa w sierpniu, średnia plenność ~30 kg. |
| Korałłowyj Marka (ukraińska) | 12,7% cukrów, owoce średnio 5,8 g, stabilny plon (~36 kg), dojrzewa w połowie sierpnia, wyjątkowy smak, deserowa i nalewkowa. |
| Władimirskij (ukraińska) | Owoce 8-10 g (do 15 g), ciemnoczerwony kolor, gruszkowaty kształt, plenna odmiana (ok. 50 kg plonu), dojrzałość pod koniec września, odporna na mróz do -32-35°C, niska podatność na choroby, doskonała do nalewki. |
| Swietljaczok (ukraińska) | Owoce ok. 7 g (max 11 g), plon ok. 50 kg, dane szczegółowe niewymienione. |
| Jolico (austriacka) | Owoce 5-7 g, obcopylna, dojrzewa we wrześniu/październiku, szybkie owocowanie na jednorocznych pędach, zwarty pokrój 2-3 m wysokości, owoce ciemnopurpurowe. |
| Wydubieckij (ukraińska) | 7,5% cukrów, plon ok. 50 kg, owoce mniejsze niż w innych odmianach ukraińskich. |
Jakie właściwości posiadają popularne odmiany derenia jadalnego?
Popularne odmiany derenia jadalnego różnią się pod wieloma względami. Wśród nich warto wymienić masę owoców, zawartość cukrów, pektyn i witaminy C, a także termin dojrzewania oraz plenność krzewów. Dane techniczne dotyczące poszczególnych odmian są dostępne zarówno dla polskich odmian hodowanych w Arboretum Bolestraszyce, jak i dla ukraińskich, zarejestrowanych przez Ogród Botaniczny w Kijowie.
| Odmiana | Zawartość cukrów (%) | Plon dojrzałych krzewów (kg) |
|---|---|---|
| Wydubieckij | 7,5 | 50 |
| Szafer (polska) | 16 | — |
| Elegantnyj | — | 30 |
| Swietljaczok | — | 50 |
Zawartość cukrów w owocach waha się od 7,5% do 16%, co bezpośrednio wpływa na smak i sposób wykorzystania owoców. Plon dojrzałych krzewów zwykle oscyluje między około 30 kg a 50 kg z rośliny kilkunastoletniej. W sprzyjających warunkach starsze okazy mogą jednak wydać nawet do 100 kg owoców.
Każda odmiana wyróżnia się również unikalnymi cechami, takimi jak:
- Odporność na choroby,
- Charakterystyczny kształt krzewu,
- Specyficzne zastosowanie kulinarne.
Charakterystyka odmiany Szafer
Odmiana Szafer to polska, oficjalnie zarejestrowana odmiana owocowa, stworzona w Arboretum Bolestraszyce. Nazwa pochodzi od wybitnego polskiego botanika, Władysława Szafera.
Owoce tej odmiany wyróżniają się najwyższą wśród polskich gatunków zawartością witaminy C, cukrów na poziomie 16% oraz intensywną czerwoną barwą dzięki antocyjanom. Dodatkowo charakteryzują się umiarkowaną ilością pektyn, a pojedynczy owoc waży około 3 gramów. Zbiory rozpoczynają się pod koniec sierpnia, a ich największą zaletą jest wyjątkowo długi i równomierny okres dojrzewania, który trwa ponad półtora miesiąca, to rzadkość wśród innych odmian.
Pod względem smaku Szafer jest uważana za jedną z najbardziej wyrazistych i smacznych polskich odmian. Doskonale sprawdza się zarówno jako świeży deser, jak i składnik nalewek, domowych przetworów oraz soków. Krzew tej odmiany cechuje się umiarkowaną siłą wzrostu oraz klasycznym, stożkowym kształtem korony.
Właściwości wczesnej odmiany Dublany
Odmiana dublany to polski gatunek owocowy wyselekcjonowany w Arboretum Bolestraszyce. Spośród tamtejszych odmian dojrzewa jako pierwsza, mniej więcej w drugiej połowie sierpnia.
Owoce osiągają przeciętną wagę około 3,3 g, mają charakterystyczny, gruszkowaty kształt oraz głęboko czerwony kolor skórki. Zawartość witaminy C w nich jest zmienna, natomiast wyróżniają się wysoką koncentracją cukrów, sięgającą 13%, oraz pektyn. Ciekawym aspektem tej odmiany jest to, że owoce dojrzewają równomiernie, ale po osiągnięciu dojrzałości szybko opadają z krzewów. Wymaga to więc ich częstego zbierania, by nie stracić plonu. Dublany to owoce uniwersalne, doskonale nadają się zarówno do bezpośredniej konsumpcji jako smaczna odmiana deserowa, jak i do przygotowywania przetworów, nalewek czy soków. Krzew tej odmiany rośnie o umiarkowanej sile i rozchodzi się na boki, tworząc rozłożysty pokrój.
Specyfika odmiany Korałłowyj Marka
Odmiana korałłowyj marka to ukraińska odmiana owocowa, która znalazła się w rejestrze w 2001 roku. Jej powstanie datuje się na 1975 rok, kiedy to uzyskano ją poprzez krzyżowanie żółtoowocowej odmiany Jantarnyj z Władimirskij, Jeljena oraz Wydubieckij.
Charakterystyczną cechą korałłowyj marka są owoce o wyjątkowym, nietypowym dla derenia kolorze oraz smaku, który uważany jest za jeden z najlepszych wśród odmian ukraińskich. Zawierają one aż 12,7% cukrów, co dodatkowo wpływa na ich walory smakowe.
| parametr | wartość |
|---|---|
| średnia waga pojedynczego owocu | około 5,8 g |
| roczny plon z dojrzałego krzewu | około 36 kg |
| okres dojrzewania | połowa sierpnia |
Plonowanie jest stabilne i wyrównane, nawet w różnych latach, co czyni tę odmianę szczególnie atrakcyjną dla upraw komercyjnych. Owoce korałłowyj marka sprawdzają się przede wszystkim jako deserowe, ale doskonale nadają się również do produkcji nalewek i różnorodnych przetworów.
Zalety i plenność odmiany Władimirskij
Odmiana Władimirskij to ukraiński szczep derenia o dużych, soczystych owocach, który znajduje się w rejestrze Ogrodu Botanicznego w Kijowie. Uznawana jest za jedną z najplenniejszych i najbardziej cenionych ukraińskich odmian.
Owoce tej odmiany wyróżniają się imponującą wielkością, przeciętnie ważą 8-10 g, choć niekiedy mogą osiągać nawet 15 g. Mają ciemnoczerwony odcień i charakterystyczny, gruszkowaty kształt. Są pełne soku, pachnące i słodkie, a osiągają dojrzałość pod koniec września. Choć Władimirskij jest samopylny, obecność innych gatunków derenia w pobliżu zwiększa plon. Odznacza się także wysoką wydajnością oraz dużą odpornością kwiatów na przymrozki wiosenne.
Roślina dorasta do około 5 metrów i dobrze radzi sobie na glebach o umiarkowanej żyzności. Jest odporna na mróz i wykazuje niską podatność na choroby oraz ataki szkodników. Owoce tej odmiany świetnie nadają się zarówno do jedzenia na surowo, jak i do przerobu. Idealnie sprawdzą się w nalewkach, dżemach, konfiturach oraz sokach, oferując szerokie możliwości wykorzystania.
Cechy wyróżniające odmianę Jolico
Odmiana Jolico, pochodząca z Austrii, wyróżnia się na tle innych dostępnych w Polsce dereniów jadalnych kilkoma wyjątkowymi cechami. Przede wszystkim jest to jedyna w powszechnie uprawianych odmian obcopylna, co oznacza, że do owocowania potrzebuje obecności innej odmiany w pobliżu. Owoce tej rośliny zachwycają intensywnym, ciemnopurpurowym kolorem i stosunkowo dużym rozmiarem, ważą około 5 gramów. Dojrzałość osiągają późno, na przełomie września i października, dlatego też potrzebują ciepłej jesieni, aby w pełni rozwinąć swój smak. Co ważne, Jolico wyróżnia się najszybszym wejściem w fazę owocowania spośród wszystkich odmian derenia, już na jednorocznych pędach pojawia się kilkanaście kwiatowych pąków. Krzew dorasta zwykle do 2-3 metrów wysokości i ma zwarty, gęsty pokrój. Ze względu na swoje właściwości, owoce tej odmiany polecane są szczególnie do domowych przetworów.
Czy dereń jadalny jest samopylny?
Dereń jadalny to roślina, która wymaga krzyżowego zapylenia. Oznacza to, że do prawidłowego zawiązywania owoców potrzebuje pyłku pochodzącego z kwiatów innych osobników. Chociaż większość odmian wykazuje częściową zdolność do samopylenia, jedyną całkowicie obcopłonną, czyli pozbawioną zdolności samozapylenia, jest odmiana Jolico.
Gdy uprawiamy tylko jeden krzew lub jedną odmianę, owoce mogą się pojawić, jednak plony zazwyczaj będą nieregularne i o wiele mniejsze. Dlatego warto sadzić przynajmniej dwie różne odmiany w odległości nie większej niż 20 metrów. Zarówno różnorodne odmiany, jak i siewki derenia mogą działać jako efektywne zapylacze dla siebie nawzajem.
Kwitnienie derenia następuje bardzo wcześnie, zwykle od końca lutego do połowy marca, zanim pojawią się liście. Za przenoszenie pyłku odpowiadają głównie pszczoły oraz inne owady zapylające.
Jak wybrać i gdzie kupić sadzonki derenia jadalnego?
Najlepiej nabywać sadzonki derenia jadalnego w specjalistycznych szkółkach drzew i krzewów owocowych albo w cenionych centrach ogrodniczych, tylko tam mamy pewność, że kupujemy rośliny szczepione, a nie siewki. Sadzonki szczepione (okulizowane) zaczynają owocować znacznie szybciej, już około połowa z nich kwitnie i owocuje w drugim roku po posadzeniu, a niemal wszystkie dają plony w ciągu trzech lat. Z kolei siewki potrzebują nawet ośmiu lat, aby wytworzyć owoce.
Ceny roślin szczepionych wahają się zwykle między 30 a 50 zł za sadzonkę mierzącą od 50 do 100 cm, natomiast większe egzemplarze mogą kosztować około 100 zł.
Przy wyborze odmiany do ogrodu warto zwrócić uwagę na:
- Czas dojrzewania owoców, który może przypadać od sierpnia aż do października,
- Właściwości owoców, jedne odmiany lepiej sprawdzą się jako deserowe,
- Inne zaś idealnie nadają się do przygotowania nalewek czy przetworów.
Dla zapewnienia lepszego zapylenia i obfitszych plonów, rekomenduje się posadzenie przynajmniej dwóch różnych odmian derenia, które będą się wzajemnie zapylać.
Jak prawidłowo uprawiać i pielęgnować dereń jadalny?
Dereń jadalny to roślina, która nie wymaga skomplikowanej pielęgnacji. Najlepiej rozwija się na stanowiskach dobrze nasłonecznionych lub lekko ocienionych.
Preferuje gleby gliniaste o odczynie lekko zasadowym (pH 7-7,5), choć radzi sobie również na mniej urodzajnych podłożach. Sadzonki w pojemnikach można sadzić przez cały sezon wegetacyjny, natomiast te z gołym korzeniem najlepiej wysadzać na wiosnę lub jesień. Optymalne jest umieszczanie roślin w dołkach o wymiarach około 40-50 cm, zachowując odstęp między nimi na poziomie 2,5-3 metrów. Przez pierwsze dwa lata po posadzeniu zaleca się regularne podlewanie, gdyż młode okazy potrzebują więcej wody. Dorosłe drzewa są bardziej odporne na okresowe susze.
Wiosną warto zastosować kompost lub przekompostowany obornik, unikając nawozów sztucznych, które mogą prowadzić do zasychania liści. Cięcie nie jest koniecznością, jednak warto usunąć stare lub słabo owocujące pędy, najlepiej między sierpniem a wrześniem. W tym okresie roślina nie wydziela jeszcze soków, co sprawia, że zabieg jest prostszy i mniej stresujący dla drzewa.
Jak przebiega proces owocowania derenia jadalnego?
Dereń jadalny zaczyna przynosić owoce na użytek praktyczny już po 2-3 latach od posadzenia szczepionej sadzonki. Z kolei rośliny wyhodowane z nasion potrzebują około ośmiu lat, aby w końcu obrodzić. Czas owocowania jest bardzo długi i trwa nawet od 100 do 150 lat.
Wraz z upływem czasu wydajność krzewu systematycznie rośnie, kilkunastoletnie okazy dostarczają przeciętnie 30-50 kg owoców, natomiast osobniki w wieku 50-60 lat mogą dać nawet 100-150 kg.Dereń nie wykazuje tzw. przemienności owocowania, co oznacza, że plonuje stabilnie każdego roku, bez przerw charakterystycznych np. dla jabłoni. Termin dojrzewania owoców różni się w zależności od odmiany, najwcześniej dojrzewa Elegantnyj już w sierpniu, natomiast późniejsze odmiany, jak Jolico i Podolski, osiągają dojrzałość na przełomie września i października.
Zbiór owoców najlepiej przeprowadzać, rozkładając siatkę pod krzewami. Najlepsze są te jagody, które same odpadną z gałązek, świadcząc o pełnej dojrzałości.
Jakie właściwości lecznicze wykazuje dereń jadalny?
Owoce derenia jadalnego słyną ze swoich leczniczych właściwości, które wynikają z bogatego składu chemicznego. Zawierają około 100-200 mg witaminy C w 100 g, co pokrywa dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka. Dodatkowo są źródłem witamin A i P, beta-karotenu, antocyjanów, polifenoli oraz kwasów organicznych.
Garbniki obecne w tych owocach wspomagają pracę układu pokarmowego, pomagając regulować trawienie i łagodząc objawy biegunek. Dzięki silnemu działaniu antyoksydacyjnemu antocyjany i polifenole neutralizują wolne rodniki, co zmniejsza stres oksydacyjny organizmu. Wysoka zawartość witaminy C oraz żelaza sprawia, że owoce te są cennym wsparciem w zapobieganiu anemii i wzmacnianiu odporności.Warto podkreślić, że z tradycji wynika wykorzystywanie nie tylko owoców, ale także liści, kory oraz korzeni derenia jako surowców do celów leczniczych.
Jakie zastosowanie kulinarne mają owoce derenia jadalnego?
Owoce derenia jadalnego znajdują szerokie zastosowanie w kuchni, zarówno świeże, jak i w różnych przetworach. Szczególnie popularne są dojrzałe owoce deserowych odmian, takich jak szafer, dublany czy korałłowyj marka, które chętnie spożywa się na surowo.
Do najczęściej przygotowywanych przetworów zaliczają się:
- Dżemy,
- Konfitury,
- Marmolady,
- Galaretki,
- Soki,
- Syropy,
- Ocet dereniowy.
Owoce te można również suszyć lub kandyzować, co pozwala na ich dłuższe przechowywanie i różnorodne wykorzystanie. Szczególne miejsce wśród produktów z derenia zajmuje dereniówka, tradycyjna nalewka, którą wielu uważa za jedną z najlepszych polskich nalewek owocowych. Charakteryzuje się ona intensywnym, rubinowym kolorem oraz wyjątkowym, niepowtarzalnym smakiem.
W kuchniach kaukaskiej i ukraińskiej owoce derenia są cenionym dodatkiem do sosów mięsnych, często zastępując śliwki czy granaty, co nadaje potrawom nieco inny charakter i aromat. Ponieważ owoce derenia mają wysoką zawartość pektyn, łatwo tworzy się z nich żele, co znacznie ułatwia produkcję marmolad i galaretek bez konieczności stosowania sztucznych zagęstników. Dzięki temu przetwory te zachowują naturalną strukturę i smak.