Aronia posiada trzy główne odmiany uprawne w Polsce: Nero, Galicjanka oraz Viking. Odmiana Nero to krzew wyjątkowo plenny o ciemnogranatowych owocach dojrzewających od sierpnia do października, podczas gdy polska odmiana Galicjanka oferuje duże owoce o słodszym smaku. Skandynawska odmiana Viking wyróżnia się dużą odpornością, co sprawia, że wszystkie te odmiany aronii idealnie nadają się do ekologicznej produkcji soków i przetworów.
Jakie są najpopularniejsze odmiany krzewów aronii uprawiane w Polsce?
W Polsce najczęściej spotykane odmiany aronii to przede wszystkim aronia czarnoowocowa, znana także jako aronia czarna lub melanocarpa, a także te wywodzące się od aronii śliwolistnej. W uprawach dominuje kilka popularnych gatunków, takich jak Nero, Galicjanka, Viking czy Hugin. Poza nimi często można natknąć się na odmiany Galaxy, Rubin, Aron, Ella czy Aroniada.
Decyzję o wyborze konkretnej odmiany podejmuje się, biorąc pod uwagę różne cechy użytkowe. Istotne są między innymi:
- Kształt i pokrój krzewu,
- Tempo wzrostu,
- Plonowanie,
- Moment dojrzewania owoców,
- Wielkość owoców,
- Możliwość zbioru mechanicznego.
Najbardziej charakterystyczne są owoce o barwie od czarnej po ciemnofioletową. Z kolei aronia czerwona, która w Polsce pojawia się głównie jako roślina dekoracyjna, tworzy owoce w intensywnym czerwonym kolorze.
Popularność aronii wynika przede wszystkim z:
- Łatwości jej uprawy,
- Znacznej odporności na niskie temperatury,
- Wysokiej wartości odżywczej owoców.
Często owoce aronii określane są mianem „czarnej jarzębiny”.
Czym charakteryzuje się odmiana aronii Galicjanka?
Aronia galicjanka, znana także jako odmiana galicjanka albigowska lub aronia albigowska, to polska wersja aronii czarnej. Jej krzewy wyróżniają się prostymi pędami i osiągają do około 2 metrów wysokości. Plon z tej odmiany jest imponujący – średnio o 20% większy niż u odmiany Nero.
Roślina dojrzewa równomiernie, co pozwala na zbiorczy, mechaniczny zbiór owoców. Liście są początkowo ciemnozielone, by jesienią przybrać intensywne odcienie brązu, czerwieni lub purpury, co nadaje krzewom wyjątkowego uroku.
Owoce aronii są czarne, okrągłe i pokryte delikatnym, woskowym nalotem. Odmiana ta cechuje się wysoką odpornością na mróz, dzięki czemu dobrze znosi niskie temperatury. Co więcej, doskonale rośnie na rozmaitych glebach, nawet na trudnym, lekkim podłożu typu „totalny piach”.
Czym wyróżnia się aronia śliwolistna Nero?
Aronia śliwolistna Nero (Aronia Nero) słynie z dynamicznego wzrostu oraz rozłożystego pokroju krzewu. Jej owoce są duże, o intensywnie ciemnogranatowej, niemal czarnej barwie, oraz ciemnym, soczystym soku. Zbiór przypada na przełom sierpnia i września.
Ta czeska odmiana aronii czarnej zyskała dużą popularność w Polsce. Odznacza się odpornością na niskie temperatury i dobrze radzi sobie na mniej urodzajnych glebach oraz w wymagających warunkach klimatycznych.
Krzew osiąga zwykle około 1,5 metra wysokości, a jego liście, początkowo ciemnozielone, jesienią zmieniają barwy na czerwone, żółte, pomarańczowe oraz purpurowe. Wczesna wiosna to czas kwitnienia, które przebiega równomiernie, a kwiaty szybko przekształcają się w stabilne owoce.
Charakteryzujące się wyrazistym, cierpkim i lekko kwaśnym smakiem owoce są jednocześnie aromatyczne i smaczne, typowe dla aronii czarnej.
Jakie cechy posiada aronia śliwolistna Viking?
Aronia śliwolistna Viking (Aronia VIKING) to fińska odmiana, która dorasta do około 2 metrów wysokości. Charakteryzuje się stożkowym kształtem i niewielkimi wymaganiami zarówno co do gleby, jak i klimatu, dzięki czemu dobrze znosi różnorodne środowiska.
Owocowanie tej aronii przypada na przełom sierpnia i września. Jej owoce są spore, ciemne, a ich sok wyróżnia się intensywną, głęboką barwą. Ze względu na wyraźną cierpkość i kwaskowaty smak, najlepiej nadają się do przetwarzania.
Liście tej rośliny mają głęboki zielony kolor, który jesienią przechodzi w efektowny purpurowo-czerwony odcień, co dodatkowo upiększa krzewy. Odmiana Viking jest prosta w uprawie i pozostaje odporna na zmieniające się warunki.
Jak przebiega wzrost i owocowanie potocznej odmiany Hugin?
Odmiana Hugin (Aronia Hugin) to niski krzew, który zwykle dorasta do około metra wysokości. Jego owoce to drobne, czarne jagody o ciemnym soku, charakteryzujące się wysoką zawartością suchej masy, choć soku jest w nich niewiele. Dojrzałość owoców przypada na wrzesień, co sprzyja równomiernemu dojrzewaniu i ułatwia mechaniczny zbiór.
Charakterystyczne dla tej odmiany są niewielkie, długie oraz jajowate liście o intensywnie ciemnozielonym odcieniu. Jesienią przebarwiają się na ciepłe kolory – żółcie, pomarańcze i czerwienie – dzięki czemu krzew zyskuje wyjątkowy wygląd. Hugin cechuje się również odpornością na niskie temperatury oraz niskimi wymaganiami względem warunków klimatycznych i rodzaju gleby.
Warto mieć na uwadze, że owoce tej aronii zawierają stosunkowo dużo azotanów, co może mieć znaczenie przy ich wykorzystaniu.
Czym różnią się między sobą odmiany Nero, Viking i Galicjanka?
nero, viking i galicjanka różnią się przede wszystkim kształtem krzewu, tempem wzrostu, obfitością plonów, smakiem owoców oraz sposobem zbioru.
- galicjanka wyróżnia się wyprostowanymi pędami oraz zazwyczaj wyższym plonem – sięgającym nawet o około 20% więcej niż nero,
- Świetnie sprawdza się podczas zbiorów mechanicznych, nawet na glebach bardzo lekkich,
- nero charakteryzuje się szybszym wzrostem i szerszą formą krzewu,
- Owoce nero są duże i smaczne, co sprawia, że często wybiera się je do spożycia na surowo lub do różnorodnych przetworów,
- viking posiada stożkowaty kształt i cechuje go niewielka wymagania względem uprawy,
- Owoce viking mają wyraźną cierpko-kwaśną nutę, dlatego najlepiej nadają się do przygotowywania przetworów,
- Wszystkie trzy odmiany aronii czarnej (śliwolistnej) wykazują dużą odporność na niskie temperatury.
| Odmiana aronii | Najważniejsze cechy i zastosowania |
|---|---|
| Galicjanka | Polska odmiana aronii czarnej, krzew do 2 m, plon o 20% wyższy niż Nero, równomierne dojrzewanie, zbiór mechaniczny, liście jesienią brązowo-czerwone, wysoka odporność na mróz, rośnie na lekkich glebach, największe plony roczne, dobry wybór na plantacje i zbiór mechaniczny, stosowana do wina, nalewek, przetworów, nadaje się na żywopłoty. |
| Nero | Aronia śliwolistna z Czech, krzew ~1,5 m, duże owoce o intensywnie ciemnogranatowej barwie, ciemny sok, odporna na niskie temperatury, szybki wzrost, owoce słodsze i smaczne, idealna na soki i nalewki, nadaje się także na żywopłoty, stabilne plony, zbiory koniec sierpnia/września. |
| Viking | Fińska odmiana, krzew do 2 m, stożkowaty kształt, niskie wymagania glebowe i klimatyczne, owocowanie przełom sierpnia i września, owoce duże, cierpko-kwaśne, najlepsze do przetworów, liście jesienią purpurowo-czerwone, prosta w uprawie i odporna na zmienne warunki. |
| Hugin | Niski krzew około 1 m, drobne czarne owoce o wysokiej suchej masie, mniej soku, równomierne dojrzewanie, odporny na niskie temperatury, niskie wymagania klimatyczne i glebowe, owoce zawierają więcej azotanów, wykorzystywana głównie w przetwórstwie przemysłowym i mrożonkach, dobry na mechaniczny zbiór. |
| Inne odmiany popularne | Galaxy, Rubin, Aron, Ella, Aroniada – mniej opisane, także spotykane w uprawach. |
| Zastosowania | Galicjanka i Hugin na plantacje i zbiór mechaniczny, Nero na soki i nalewki, Viking na przetwory. Żywopłoty z Nero i Galicjanki ze względu na wzrost i pokrój. Owoce aronii wykorzystywane w sokach, winach, nalewkach, dżemach, suszone na herbatki, dodatki do mięs. |
| Uprawa i pielęgnacja | Sadzenie na stanowiskach słonecznych lub lekko zacienionych, gleba żyzna, przepuszczalna, pH ok. 6,5. Regularne podlewanie przy suszy, ściółkowanie, nawożenie polifoską, cięcie pielęgnacyjne i odmładzające, sadzonki powinny mieć zdrowe korzenie. Wysoka mrozoodporność ułatwia uprawę. |
| Wpływ na zdrowie | Wysoka zawartość antyoksydantów (polifenole, antocyjany), witamin (C, E, K, B2, B6, PP, P), błonnika i mikroelementów. Korzystny wpływ na układ krążenia, regulację glukozy, wzmacnianie naczyń, ochronę przed miażdżycą, wsparcie dla wątroby, żołądka i oczu, działanie ochronne przeciw promieniowaniu. |
| Polska na rynku aronii | Wiodący producent i eksporter aronii w Europie, dostarcza surowiec do przemysłu spożywczego (soki, koncentraty, mrożonki), odmiany odporne na mróz i mechaniczny zbiór, rosnące zainteresowanie na rynkach azjatyckich (Chiny, Japonia, Korea Południowa). |
Jaka odmiana aronii jest najlepsza do konkretnych zastosowań?
Najlepsza odmiana aronii to ta, której właściwości najlepiej odpowiadają konkretnemu zastosowaniu. Na plantacje oraz do zbioru mechanicznego najczęściej wybiera się Galicjankę lub Hugin, ponieważ ich owoce dojrzewają równomiernie. Z kolei do produkcji soków, win czy nalewek najchętniej wykorzystuje się Nero, cenione za ciemny, intensywnie zabarwiony miąższ oraz wysoką wydajność soku. Natomiast do wszelkiego rodzaju przetworów idealnie sprawdza się Viking, znany ze swojego wyrazistego, cierpkiego posmaku.
Galicjanka wyróżnia się plonem wyższym o około 20% w porównaniu do Nero, a także dobrze radzi sobie na lżejszych glebach, co czyni ją praktycznym wyborem w produkcji towarowej i przy mechanicznych zbiorach. Hugin natomiast zawiera mniej soku, przez co jest lepszy do surowca „suchego” niż na wyciskane napoje.
Do aranżacji żywopłotów lub różnorodnych kompozycji roślinnych warto wybierać odmiany charakteryzujące się silnym wzrostem i dekoracyjnym kształtem. Dobrym przykładem są tu szeroko rozłożysty Nero lub stożkowaty Viking. Samopylność aronii sprawia, że rośliny te nie wymagają zapylaczy, więc znaczenie zapylenia krzyżowego jest ograniczone.
Które odmiany aronii dają największe plony roczne?
Galicjanka wyróżnia się najwyższymi rocznymi plonami na plantacjach. Jej zdolność do plonowania jest szacowana na około 20% wyższą w porównaniu z Nero, co przekłada się na większą ilość owoców zbieranych z hektara przy zachowaniu podobnych metod uprawy. W efekcie łatwiej osiągnąć większą produkcję ton owoców na danym obszarze.
Nero cechuje się stabilnością plonów, choć zazwyczaj nie dorównuje wydajnością Galicjance. Z tego powodu jest częstym wyborem na plantacje, gdzie kluczowa jest wysoka jakość owoców oraz efektywność produkcji soku.
Hugin sprzyja optymalizacji zbiorów dzięki równomiernemu dojrzewaniu oraz możliwości mechanicznego zbioru. Te cechy zwiększają rzeczywiste plony aronii na całej plantacji, co ma szczególne znaczenie przy ograniczonej dostępności pracy ręcznej oraz przy zmiennych warunkach glebowych i klimatycznych.
Jaka odmiana aronii sprawdzi się najlepiej na soki i nalewki?
Do przygotowania soków i nalewek z aronii najczęściej wybiera się odmianę nero. Owoce tej odmiany są ciemne, obficie owocują i dają intensywnie zabarwiony sok.
Ciemny kolor napoju wynika z wysokiego poziomu antocyjanów, czyli naturalnych barwników znajdujących się w aronii czarnoowocowej. To właśnie one odgrywają kluczową rolę również w produkcji nektarów i innych napojów na bazie aronii.
Odmiany viking i galicjanka często wykorzystuje się do wina, nalewek oraz wytrawnych przetworów. Wyróżniają je wyrazista cierpkość i bogaty aromat, które nadają powstałym produktom charakterystyczny smak.
W przetwórstwie przemysłowym docenia się natomiast odmianę hugin ze względu na wyższą zawartość suchej masy. Dzięki temu produkcja koncentratów i mrożonek z aronii przebiega efektywniej. Z kolei przy przygotowywaniu naparów, takich jak herbata czy napar z aronii, szczególnie ważna jest intensywna barwa surowca, która wpływa na atrakcyjność finalnego produktu.
Która odmiana aronii wydaje najsłodsze owoce?
Za odmianę aronii, która daje najsłodsze owoce, najczęściej uważa się Nero, ponieważ jej jagody mają delikatniejszy, słodkawy smak oraz intensywny aromat. Z tego względu wybiera się ją szczególnie wtedy, gdy chcemy cieszyć się smakiem aronii mniej cierpkiej.
Viking natomiast dostarcza owoce o intensywnie cierpkim i kwaśnym smaku, przez co rzadko bywa spożywana na surowo, częściej trafia do produkcji przetworów.
Galicjanka wyróżnia się bardziej praktycznym zastosowaniem ze względu na smak, który trudno nazwać deserowym, mimo że charakteryzuje się obfitym plonem.
Warto podkreślić, że owoce aronii czarnoowocowej naturalnie cechuje cierpkość, jednak efekt ten łagodzi się znacząco po obróbce, np. podczas przygotowywania soków, nalewek czy dżemów.
Jaką odmianę aronii warto wybrać na gęsty żywopłot?
Na gęsty żywopłot doskonale nadają się krzewy aronii, zwłaszcza odmiany nero i galicjanka. Charakteryzują się silnym wzrostem, zwartym pokrojem oraz bujnym ulistnieniem, a do tego świetnie znoszą cięcie.
aronia to liściasty krzew, odporny na niskie temperatury, co sprawia, że świetnie sprawdza się w miejskiej zieleni oraz w różnorodnych kompozycjach ogrodowych.
nero tworzy zwarte, owocujące krzewy i bardzo korzystnie reaguje na regularne przycinanie, które stymuluje zagęszczenie pędów i podnosi estetykę żywopłotu.
Z kolei galicjanka wyróżnia się szybkim tempem wzrostu i po przycięciu odmładzającym błyskawicznie odrasta, dzięki czemu żywopłot szybko się domyka.
Co więcej, obie odmiany zachwycają jesienią intensywnymi barwami liści oraz ozdobnymi owocami, co dodatkowo podnosi ich atrakcyjność dekoracyjną.
Gdzie kupić certyfikowane sadzonki popularnych odmian aronii?
Certyfikowane sadzonki aronii, takie jak Nero, Viking, Hugin czy Galicjanka, można nabyć w szkółkach ogrodniczych oraz w centrach oferujących kwalifikowany materiał szkółkarski. Każda roślina powinna być oznaczona etykietą z nazwą odmiany oraz posiadać dokument potwierdzający jej pochodzenie, np. paszport roślin.
Podczas odbioru niezwykle ważna jest ocena stanu sadzonki. Warto zwrócić uwagę na:
- Bryłę korzeniową,
- Ogólny wygląd rośliny,
- Kondycję zdrowotną.
Zamiast polegać wyłącznie na opisie „gdzie kupić” znajdującym się w ogłoszeniu, należy dokładnie obejrzeć każdą sadzonkę.
Najczęściej sadzonki aronii do sadzenia w gruncie sprzedawane są w doniczkach typu P9 lub o pojemności około 2 litrów. Korzenie powinny być dobrze wykształcone i nie wykazywać oznak gnicia ani przesuszenia.
Znaczenie dla prawidłowego wzrostu ma zarówno wiek, jak i masa sadzonki, dlatego przed kupnem warto porównać różne oferty, zwracając szczególną uwagę na:
- Rocznik,
- Wysokość,
- Wagę rośliny.
W przypadku sadzonek zielnych istotne jest, aby upewnić się, czy:
- Dobrze się ukorzeniły,
- Zostały odpowiednio zaaklimatyzowane.
Po przewiezieniu i posadzeniu zaleca się kopczykowanie, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko przymrozków.
Jaką rolę pełni Polska na światowym rynku owoców aronii?
Polska należy do czołowych europejskich producentów aronii i dostawców surowca wykorzystywanego w przemyśle spożywczym, gdzie przetwarza się ją na soki, koncentraty oraz mrożonki. Eksport obejmuje zarówno świeże owoce, jak i półprodukty, które wyróżniają się wysoką zawartością barwników (antocyjanów) oraz właściwościami prozdrowotnymi.
Uprawa aronii w naszym kraju opiera się na odmianach odpornych na niskie temperatury oraz przystosowanych do mechanicznego zbioru, co pozwala obniżyć koszty produkcji i zapewnia bardziej przewidywalne zyski. Znaczna część plonów trafia do krajowych zakładów przetwórczych, które wykorzystują je do wytwarzania różnorodnych produktów.
Co więcej, rosnące zainteresowanie aronii na rynkach azjatyckich, zwłaszcza w Chinach, Japonii i Korei Południowej, sprawia, że zapotrzebowanie na te owoce nieustannie się zwiększa. Tamtejsi konsumenci doceniają jej unikalne walory, co otwiera przed polskim eksportem nowe możliwości.
Skąd pochodzi i jak w naturalnych warunkach wygląda aronia?
Aronia wywodzi się z Ameryki Północnej i występuje dziko jako liściasty krzew należący do rodziny różowatych. Zazwyczaj tworzy gęste zarośla, które można spotkać na różnych typach terenów – od piaszczystych obszarów, przez skraje lasów, aż po urwiska czy bagna. Dzięki temu potrafi przetrwać nawet przy zmiennych warunkach środowiskowych.
Najbardziej rozpoznawalnym gatunkiem jest aronia czarna (Aronia melanocarpa), znana z charakterystycznych, ciemnych owoców, nazywana też czarną jarzębiną. Natomiast aronia śliwolistna jest odmianą mieszańcową, której jagody mają intensywnie fioletowy odcień. Z kolei aronia czerwona, choć posiada owoce o żywoczerwonym kolorze, jest częściej uprawiana ze względów ozdobnych niż jako roślina owocowa.
Jak prawidłowo uprawiać i pielęgnować sadzonki aronii?
Sadzonki aronii najlepiej wysadzać jesienią lub na wiosnę, wybierając miejsce na nasłonecznionym lub lekko zacienionym stanowisku. Gleba powinna być przepuszczalna, żyzna oraz mieć pH około 6,5, co sprzyja szybkiemu wzrostowi zdrowych krzewów i obfitym plonom. Przed sadzeniem warto zrobić analizę podłoża – to pozwala dostosować nawożenie i ewentualnie skorygować kwasowość gleby.
Wymagania siedliskowe aronii są dość szerokie – roślina dobrze radzi sobie w różnych warunkach glebowo-klimatycznych. Należy jednak unikać terenów silnie podmokłych, które mogą powodować choroby korzeni. W przypadku gleb piaszczystych istotne jest:
- Regularne podlewanie podczas zauważalnej suszy,
- Zastosowanie ściółki, która pomaga zatrzymać wilgoć w podłożu.
Kontrolowanie chwastów to kluczowy element uprawy, ponieważ ogranicza rywalizację o wodę i składniki mineralne. Nawożenie polifoską rozpoczynamy wraz z początkiem wegetacji, przy czym dawkę dostosowujemy do dostępności składników w glebie.
Pielęgnacja aronii wiąże się z dwoma rodzajami cięcia:
- Po sezonie owocowania wykonuje się cięcie pielęgnacyjne,
- Co kilka lat stosuje się cięcie odmładzające, polegające na usuwaniu najstarszych pędów, co pobudza roślinę do lepszego wzrostu.
Przesadzanie aronii najlepiej przeprowadzać w czasie spoczynku, czyli jesienią lub wczesną wiosną, starając się zachować jak największą bryłę korzeniową. Dzięki wysokiej mrozoodporności oraz odporności na niskie temperatury, straty zimowe są minimalne, co dodatkowo ułatwia uprawę tej rośliny.
W którym okresie owocują i kiedy zbierać aronie odmian Nero oraz Galicjanka?
Aronia Nero oraz Galicjanka owocują głównie od sierpnia do września, choć w chłodniejszych latach okres ten może się wydłużyć nawet do października. Aronia Nero zwykle dojrzewa pod koniec sierpnia lub na początku września, natomiast Galicjanka charakteryzuje się równomiernym dojrzewaniem, co ułatwia zbiory mechaniczne przy użyciu kombajnów.
Optymalny moment zbioru zależy przede wszystkim od:
- Stopnia dojrzałości owoców,
- Sposobu ich przechowywania,
- Planowanego przeznaczenia – czy trafią na rynek świeży, czy zostaną przetworzone.
W przypadku aronii przeznaczonej do mrożenia czy produkcji koncentratów kluczowe jest, aby owoce były w pełni dojrzałe, a po zbiorze szybko schłodzone, co znacznie wydłuża ich trwałość.
Ze względu na równomierne dojrzewanie Galicjanka jest chętniej wybierana na sezon zbiorów z mechanizacją, ponieważ pozwala to na sprawniejsze i szybsze zebranie plonów przy pomocy maszyn.
Jakie są najzdrowsze kulinarne zastosowania owoców aronii?
Najzdrowszym sposobem wykorzystania aronii w kuchni są soki oraz mrożenie owoców. Dzięki tym metodom można ograniczyć ilość cukru w przetworach i na krótko zachować świeżość surowca. Proces przygotowania soku polega na krótkiej pasteryzacji, która trwa około 5-10 minut. Do wzbogacenia smaku dobrze pasują syropy z aronii i jabłek oraz dodatek pomarańczy i kwasku cytrynowego.
Aronia zachowuje zwartą konsystencję nawet po suszeniu w temperaturze 50-60°C, np. w suszarce do grzybów. Suszone owoce często wykorzystuje się do zaparzania zdrowych herbatek. Wśród przetworów z aronii szczególną popularnością cieszą się dżemy, konfitury i galaretki, które najlepiej smakują przy lekkim dosłodzeniu, a ich charakterystyczną cierpkość doskonale łagodzą wanilia oraz kardamon. Często dodaje się także liście wiśni, co nadaje interesujący aromat.
Wina i nalewki tworzy się na bazie gotowanych owoców oraz procesu dojrzewania alkoholu. Aronia doskonale komponuje się również jako dodatek do mięs i drobiu, dodając potrawom głębi smaku i wyrazistości.
W jaki sposób aronia wpływa na funkcjonowanie organizmu człowieka?
Aronia ma korzystny wpływ na układ krążenia, pomaga utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi oraz chroni organy dzięki wyjątkowo wysokiej zawartości przeciwutleniaczy, takich jak polifenole i antocyjany.
Owoce te są również cennym źródłem błonnika, witamin oraz mikroelementów. Ich prozdrowotne właściwości wynikają głównie z obecności barwników antocyjanowych, garbników i karotenoidów, które pełnią funkcję prowitaminę a, a ponadto zawierają witaminy c, e, k, kompleks witamin z grupy b (w tym b2 i b6), a także witaminy pp i p.
Korzyści zdrowotne aronii obejmują:
- Zmniejszanie ciśnienia krwi,
- Wzmacnianie naczyń włosowatych, co ma szczególne znaczenie przy dolegliwościach takich jak hemoroidy,
- Ochronę przed rozwojem miażdżycy,
- Regulację poziomu glukozy,
- Redukcję insulinooporności.
Jako roślina o właściwościach leczniczych i superfood, aronia słynie także z pozytywnego wpływu na wątrobę, żołądek oraz oczy. Wykazuje również działanie ochronne, na przykład zabezpieczając przed szkodliwym promieniowaniem.